TỪ BI VÀ TRÍ TUỆ
THÍCH ĐẠT MA THẮNG QUẢNG
Suốt hơn 2.500 năm lịch sử, dòng chảy Phật giáo vẫn không ngừng lan tỏa. Giáo lý của nhà Phật luôn luôn nhắc đến “Từ bi” và “Trí tuệ”. Nhắc đến Từ bi, chắc hẳn trong tất cả chúng ta cũng nghĩ ngay đến Ngài Bồ tát Quán Thế Âm. Hình ảnh một vị với gương mặt hiền từ, khoác y trắng, một tay cầm nhành dương liễu, một tay cầm bình nước cam lồ, gương mặt Từ bi phúc hậu. Ngài được tôn xưng là hiện thân của lòng Từ bi, luôn lắng nghe tiếng kêu cứu của chúng sinh để cứu giúp. Trong kinh Pháp Hoa, phẩm Phổ Môn có nhắc đến: “Nếu có vô lượng trăm ngàn muôn ức chúng sinh chịu các khổ não, nghe danh hiệu Quán Thế Âm Bồ tát, nhất tâm xưng niệm, thì Bồ tát liền quán sát âm thanh ấy mà cứu họ được giải thoát”. Phật dạy, Từ bi là lòng yêu thương rộng lớn, sẵn sàng giúp mọi người mà không phân biệt thân sơ, chỉ cần cho đi và không cần nhận lại. Người có lòng Từ bi luôn biết đặt mình vào hoàn cảnh của người khác để thấu hiểu và cảm thông.
Nhờ đó, mà cuộc sống trở nên ấm áp và chan hòa hơn. Nếu nói vậy, thực hành hạnh Từ bi phải như thế nào? Ví dụ, như khi ai làm việc gì trái ý mình, thông thường mình sẽ không vui, hay trách móc hoặc chê bai họ. Khi ấy, mình hãy biết quán chiếu, soi xét lại hoàn cảnh và biết bỏ qua. Đó chính là lúc mình bắt đầu thực hành hạnh Từ bi. Vì vậy, Đức Phật dạy muôn đời, dù còn là phàm phu, chúng ta cũng nên học lấy pháp Từ bi và quán các pháp không cố định (Bất định pháp). Đây cũng là học Từ bi và cũng chính là những bước đi đầu tiên, theo dấu chân của các bậc Thánh.
Hạnh nguyện của Ngài Quán Thế Âm vẫn luôn hiện hữu quanh chúng ta. Nhưng nếu mình làm việc tốt cho tha nhân với cái tâm không mong cầu tư lợi, thì đó lại là một việc khác. Với cái tâm không mong lợi cho bản thân, chính lúc ấy mình đang thực hành hạnh Bồ tát. “Từ” có nghĩa là ban vui, mong muốn và giúp người khác có được niềm vui, an lạc và hạnh phúc. “Bi” có nghĩa là cứu khổ, cảm thông với nỗi đau của người khác và mong muốn giúp họ thoát khỏi khổ đau. Giống như hạnh nguyện của Bồ tát Quán Thế Âm, lúc nào Ngài cũng sẵn sàng dang tay cứu vớt tất cả chúng sinh thoát khỏi bể khổ Ta-bà.
Từ bi luôn đi đôi với trí tuệ – hai phẩm chất không thể tách rời. Trong Phật giáo, Bi và Trí được ví như hai cánh của một con chim, hai bánh của một cỗ xe. Hai đức tính này luôn đi đôi với nhau, bổ sung và hỗ trợ lẫn nhau trên con đường tu học. Có Từ bi mà thiếu Trí tuệ thì lòng tốt dễ trở nên mù quáng; có Trí tuệ mà thiếu Từ bi thì dễ trở nên khô khan, lạnh lùng. Chỉ khi Bi và Trí cùng phát triển viên mãn thì con người mới có thể tiến đến giác ngộ và giải thoát.
Trí còn được gọi là Bát-nhã, Bồ-đề hay Vô sư trí. Đó là Trí tuệ vốn sẵn có nơi mỗi con người, không do ai ban cho mà tự mình giác ngộ. Đó là Trí tuệ thường hằng, thanh tịnh, luôn hiện hữu trong tự tánh của mỗi chúng sinh nhưng bị vô minh và phiền não che lấp nên chưa thể hiển lộ. Tuệ là sự sáng suốt, thấu hiểu sâu
sắc chân lý sau quá trình học hỏi, suy ngẫm và tu tập. Vì vậy, Trí tuệ là sự hiểu biết chân thật, giúp con người nhận rõ bản chất của vạn pháp, phân biệt đúng – sai, thiện – ác, đưa ra những quyết định đúng đắn và sống phù hợp với Đạo lý. Trong Phật giáo, Trí tuệ chính là ngọn đèn soi sáng con đường giải thoát, giúp đoạn trừ vô minh và đạt đến giác ngộ.
Hình tượng tiêu biểu cho Trí tuệ là Bồ tát Văn Thù Sư Lợi. Ngài cưỡi Thanh Sư (sư tử xanh), tay phải cầm thanh gươm Trí tuệ rực lửa, tay trái nâng Vô tự chân kinh. Dưới trướng của Ngài là sư tử – chúa tể của muôn loài. Khi tiếng gầm của sư tử vang lên, tất cả muôn thú đều khiếp sợ và tìm nơi ẩn nấp. Hình ảnh ấy tượng trưng cho tiếng rống của Chánh pháp. Khi Chánh pháp được tuyên dương thì mọi tà kiến, tà pháp và ngoại đạo đều bị phá trừ, tiêu tan như bóng tối tan biến trước ánh sáng.
Thanh gươm Trí tuệ tượng trưng cho năng lực đoạn trừ mọi ái dục, vô minh, chấp ngã và phiền não. Ngọn lửa trên thanh gươm biểu thị sức mạnh thiêu đốt mọi mê lầm, đưa con người trở về với chân lý. Vô tự chân kinh, nghĩa là “bộ kinh không có chữ”. Tuy không có chữ, nhưng vẫn có thể đọc được, bởi bộ kinh ấy không đọc bằng mắt thịt hay ngôn ngữ thông thường mà phải được quán chiếu bằng Trí tuệ Bát-nhã, bằng con mắt giác ngộ. Khi tâm thanh tịnh và Trí tuệ khai mở, hành giả mới có thể thấu hiểu chân lý của vạn pháp. Vì thế, trong nhiều kinh điển Đại thừa, hình ảnh Bồ tát Văn Thù thường xuất hiện để biểu trưng cho Trí tuệ sáng suốt, Trí tuệ hiện tiền và Trí tuệ vốn sẵn có nơi mỗi con người.
Nếu đem Từ bi và Trí tuệ ra so sánh, thoạt nhìn có vẻ như hai đức tính này trái ngược nhau. Từ bi mang tính chất hiền hòa, mềm mỏng, yêu thương và cảm thông. Đó là tấm lòng luôn mong muốn cứu khổ, ban vui cho tất cả chúng sinh. Nhưng nếu chỉ có Từ bi mà thiếu Trí tuệ thì lòng tốt dễ trở thành cảm tính, thiếu sáng suốt và quyết đoán, khiến con người trở nên nhu nhược, yếu đuối.
Ngược lại, Trí tuệ mang tính chất mạnh mẽ, cứng rắn, sáng suốt và quyết đoán. Trí tuệ giúp con người nhận rõ chân lý, đoạn trừ vô minh và lựa chọn con đường đúng đắn. Tuy nhiên, nếu chỉ có Trí tuệ mà thiếu lòng Từ bi, thì sẽ trở nên khô khan, lạnh lùng. Như câu nói: “Tình dữ vô tình, đồng thành cỏ úa”, nghĩa là nếu không có tình thương thì mọi sự đều trở nên khô héo, khó có thể cảm hóa và giáo hóa chúng sinh.
Chính vì vậy, Từ bi và Trí tuệ luôn phải song hành. Từ bi là trái tim yêu thương, còn Trí tuệ là ánh sáng soi đường. Từ bi giúp Trí tuệ không trở nên lạnh lùng; Trí tuệ giúp Từ bi không trở thành mù quáng. Hai đức tính ấy bổ sung, nâng đỡ và hoàn thiện lẫn nhau, giúp hành giả vượt qua biển sinh – già – bệnh – chết, vượt khỏi vòng luân hồi sinh tử để tiến đến giác ngộ và giải thoát.
Có thể nói, Bi và Trí chính là nền tảng cốt lõi của con đường Bồ-tát đạo. Khi lòng Từ bi và Trí tuệ được tu tập viên mãn, hành giả sẽ thành tựu phẩm chất viên dung, toàn giác, tiến đến Nhất thiết chủng trí – Trí tuệ viên mãn của chư Phật, có khả năng thấu suốt tất cả các pháp và giáo hóa chúng sinh một cách trọn vẹn. Đây cũng chính là mục tiêu cao đẹp mà mỗi người con Phật cần hướng đến trong quá trình tu học và hành đạo.
