TIẾT VU LAN VÀ NHỮNG NGHI LỄ LIÊN QUAN

LÊ HẢI ĐĂNG

 

Tiết Vu lan hay Vu lan thắng hội là một trong những nghi lễ quan trọng của người Việt. Vu Lan khởi nguồn từ kinh Vu Lan Bồn (Ullambana). Theo đó, kinh Ullambana Sutra kể về Tôn giả Mục Kiền Liên sau khi chứng thần thông, nhìn thấy mẹ mình (bà Thanh Đề) bị đọa đày dưới cõi ngạ quỷ đói khát. Ngài dâng bát cơm cho mẹ, nhưng cơm vừa chạm môi đã hóa thành than hồng. Bất lực trước hoàn cảnh đó, Tôn giả Mục Kiền Liên đã phải thỉnh cầu Đức Phật. Đức Phật chỉ rằng, thần thông của một người không thể cứu được nghiệp lực sâu dày, muốn giải thoát cho mẹ phải nhờ đến oai đức, sự thanh tịnh của chư Tăng, thành tâm cúng dường sau mùa An cư kiết hạ. Tuy nhiên, liên quan đến lễ Vu lan không chỉ có lớp văn hóa Phật giáo mà đã tích hợp nhiều dạng thức nhằm tạo nên một chỉnh thể hợp nhất.

Tín ngưỡng ma

Ở Trung Quốc, tháng bảy âm lịch gọi là “tháng ma”, Tết Cô hồn gọi là “Tiết ma” có ý nghĩa quan trọng sánh ngang tết Nguyên tiêu. “Đại từ điển văn hóa ma Trung Quốc” do Hứa Hoa Long chủ biên, Nhà xuất bản Dân tộc Quảng Tây, Trung Quốc biên soạn năm 1994, viết:

Thứ nhất: “Ma là những tinh linh bất diệt”. “Từ hải” giải thích: “Người mê tín cho rằng, những tinh linh bất diệt sau khi con người chết đi được gọi là ma”. Vào thời cổ đại, tinh linh nhằm chỉ thế lực thần tiên, ngày nay có thể là những biến thể của động, thực vật, có khả năng nhạy bén, linh hoạt, thậm chí có năng lực như siêu nhân. Trong truyện thần thoại thường xuất hiện loại tiểu tinh linh này, tuy nhiên, chúng không phải ma theo quan niệm phổ biến.

Thứ hai: “Ma là những linh hồn”. “Từ nguyên” giải thích: “Người mê tín gọi linh hồn người chết là ma”. Ở mục “Tế nghĩa – Lễ”, viết: “Con người sinh ra đều phải chết, chết sẽ về với đất, khi ấy gọi là ma”.

Từ quan niệm tinh linh bất diệt cho đến linh hồn, nội hàm của “ma” đã có những bước tiến về mặt tư duy. Song, giả thuyết trên mới dừng lại ở tầng biểu ý, trực quan sinh động phổ biến ở đại đa số tầng lớp nhân dân.

Thứ ba: “Linh hồn chính là ma”. Theo “Từ điển tôn giáo” (Nhà xuất bản Thượng Hải Từ Thư, năm 1981, trang 787), định nghĩa: “Ma là một trong những quan niệm tôn giáo cho rằng con người sau khi chết, cơ thể rục rã, linh hồn biến thành ma, trong đó có những linh hồn chưa vào được cõi âm vẫn tiếp tục vất vưởng nơi dương thế hoặc ban đêm rời khỏi cõi âm lẩn vào cõi dương, có khả năng báo mộng, cũng như làm hại người sống.”

Thứ tư: “Tinh linh của vạn vật đều là ma”. “Từ điển phong tục Trung Quốc” (Nhà xuất bản Thượng Hải Từ Thư, năm 1990,

trang 741), viết: “Ma là tinh linh của vạn vật. Xuất phát từ niềm tin vạn vật hữu linh, tinh linh bất diệt, nên có ma núi, quỷ nước, mị cây, yêu hoa… Trong đó, ma còn chỉ những linh hồn của con người sau khi chết”.

Một trong những thế lực gây ảnh hưởng, thậm chí quấy nhiễu sinh hoạt thế gian theo dân gian đó là Cô hồn. Cô hồn hiểu là những linh hồn vất vưởng, không nơi nương tựa, không người cúng kiếng, sống ngoài vòng kiểm soát của Diêm vương. Tết Cô hồn theo phong tục truyền thống diễn ra vào tháng 7 âm lịch. Một ngày lễ khá giống với Tết Cô hồn, đó là tiết Thanh minh. Nếu như Tết Nguyên đán chỉ diễn ra trong vòng một tuần, tính từ ngày 23 tháng chạp, Tết Nguyên tiêu, ngày sinh của Thiên Quan diễn ra vào trung tuần tháng Giêng, thì Tết Cô hồn kéo dài hết tháng 7 (âm lịch), tiết “Thanh minh – diễn ra – trong suốt tháng ba”. Đối với cộng đồng người Hoa, tháng 7 (âm lịch) vô cùng quan trọng, cơ sở tín ngưỡng đều tổ chức dài ngày, có nơi diễn ra suốt 10 ngày đầu tháng 7 (theo lệ cũ chia một tháng làm 3 tuần: Thượng tuần, trung tuần, hạ tuần) như cơ sở tín ngưỡng Đạo giáo Khánh Vân Nam Viện của người Quảng Đông, quận 11 cũ, Thành phố Hồ Chí Minh. Người Triều Châu ở Tịnh xá Sư Trúc Hiên, quận 5 cũ, tổ chức ba ngày cuối tháng. Ngoại trừ những sinh hoạt diễn ra trong không gian khép kín tại tư gia, đại bộ phận nghi thức tổ chức nơi đền miếu, Tự viện, Đạo quán, Tịnh xá… đều cúng Cô hồn một cách long trọng với sự tham gia của hoạt động Pháp sự, từ lập Trai đàn Chẩn tế cô hồn với nghệ thuật Ứng phú, Qua cầu tiên, Tẩu kim sơn mang tính chất sân khấu hóa, Phóng đại tam Thanh, Mông Sơn thí thực cho đến các hình diễn xướng, tán, tụng, niệm, chú, bạch, xướng Sám… Nơi bá tánh tổ chức rải rác vào trung tuần tháng 7. Vàng mã, hương nhang nghi ngút… là những hình ảnh thường thấy trong tháng này. Đi kèm với nó là hàng loạt tập tục kiêng cữ, như kiêng mua sắm, cưới hỏi, kiêng quyết định chuyện hệ trọng, có người không dám cho con đi bơi… Vì, theo quan niệm dân gian, tháng 7 là tháng trực phá, các Minh vương cõi âm phủ thả âm hồn về nhân gian. Tháng

này, Hà Bá, Diêm Vương nơi Thủy phủ, Địa phủ “tuyển sinh”, con nhà ai xui xẻo “trúng tuyển” coi như mất mạng!

Người phương Tây có ngày hội Halloween, nhằm tưởng nhớ người đã khuất, kết thúc vụ mùa và xua đuổi tà ma… thì cũng góp phần khẳng định tầm quan trọng của thế lực này. Halloween du nhập nước ta cùng với phong trào học tiếng Anh ở các đô thị lớn, khiến cho nó được nhiệt liệt đón nhận.

Tục cúng cô hồn

Cô hồn hiểu là những linh hồn vất vưởng, không nơi nương tựa, không người cúng kiếng, sống ngoài vòng kiểm soát của Diêm vương, nên thường quậy phá, gây họa… Theo quan niệm Luân hồi của đạo Phật, chúng sanh có bốn loài: Đẻ thai (con người, mèo, khỉ…); Đẻ trứng (gà, chim, vịt…); chuyển kiếp (như bướm, tằm…) và nhuyễn thể (các loài thủy tộc máu lạnh, như mực, bạch tuộc…) luân hồi về sáu con đường (Lục đạo): Thiên đạo, Nhân đạo, A Tu La, Địa ngục, Ngạ quỷ, Súc sinh. Thập loại cô hồn bao gồm bốn loài chuyển kiếp qua sáu con đường. Ngoài ra, theo quan niệm dân gian, cô hồn là linh hồn người chết chưa hết tuổi trời, chết bất đắc kỳ tử. Vì thế, sau khi chết, linh hồn không được siêu thoát, chỉ vất vưởng nơi bỏ xác, dễ quậy phá, hại người.

Bên cạnh lễ Vu Lan báo hiếu, tục cúng cô hồn rằm tháng bảy chính là một nét văn hóa đặc trưng, phản ánh thế giới quan của người Việt. Tháng bảy âm lịch trùng với tiết Trung Nguyên (Trung Nguyên địa quan xá tội vong nhân). Theo đó, từ mùng 1 tháng bảy, theo dân gian Diêm Vương mở cửa Quỷ môn cho các cô hồn, vong linh trở về dương thế hưởng vật phẩm cúng dường. Dân gian gọi đây là dịp “Xá tội vong nhân”. Sự kết hợp các luồng tư tưởng, lớp văn hóa đã tạo nên tục cúng cô hồn.

Khác với mâm cúng gia tiên trang trọng, mâm cúng cô hồn thường được đặt dưới thấp ngoài sân, vỉa hè hoặc trước cửa nhà (không cúng trong nhà) nhằm hướng tới các vong linh vất

vưởng. Lễ vật bao gồm: Cháo loãng (vật phẩm quan trọng nhất, vì cổ họng ngạ quỷ nhỏ như cây kim, chỉ có thể nuốt cháo loãng), bỏng ngô, khoai lang luộc, ngô luộc, bánh kẹo, hoa quả; tiền lẻ, vàng mã, quần áo chúng sinh (bằng giấy), nước lọc, hương và nến. Theo truyền thống, người xưa không cúng mặn (thịt, cá) trong lễ cô hồn nhằm tránh khơi dậy lòng tham, sân hận, sát sinh của các vong linh, giúp họ dễ siêu thoát. Sau khi gia chủ làm lễ xong, trẻ em hoặc người dân xung quanh có thể đến dọn hoặc lấy các lễ vật (bánh kẹo, hoa quả, tiền lẻ). Dân gian quan niệm “giật cô hồn” là điềm may thể hiện sự hoan hỷ của vong hồn.

Lễ Vu lan

Lễ Vu Lan (rằm tháng bảy Âm lịch) là một trong những lễ lớn nhất của Phật giáo, kết hợp giữa triết lý nhân quả, chữ “Hiếu” của đạo Phật và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên. Nghi lễ này không

chỉ thuộc phạm vi tôn giáo mà còn biểu thị truyền thống “uống nước nhớ nguồn”. Theo đó, lễ Vu Lan bao gồm các nghi thức:

– Tụng kinh báo hiếu, thầy trụ trì (sám chủ, kinh sư) xướng lễ, đại chúng đồng thanh tụng Kinh Vu Lan Bồn hoặc Kinh Báo Ân Cha Mẹ. Tiếng mõ trầm đều, tiếng chuông thanh thoát vang lên hòa cùng lời kinh kể về hành trình cứu mẹ gian khổ của Tôn giả Mục Kiền Liên.

– Tác pháp cúng dường Tự tứ. Sau ba tháng An cư kiết hạ, thanh tịnh trau dồi giới đức của chư Tăng, Ni, Phật tử thành kính dâng cúng y bát, thực phẩm (vật phẩm Tự tứ) lên mười phương Tăng. Nhờ thần lực, công đức thanh tịnh của chư Tăng chú nguyện, hương linh cửu huyền thất tổ của người hiếu thảo được siêu thăng, cha mẹ hiện tiền được tăng long phước thọ.

– Lễ bông hồng cài áo, một nghi thức cho những người còn đủ cả cha lẫn mẹ được cài lên áo đóa hoa hồng đỏ thắm, người mất cha hoặc mẹ cài đóa hoa hồng nhạt và những người đã mất cả cha mẹ lặng lẽ cài bông hồng trắng, như một lời nhắc nhở về sự vô thường và lòng biết ơn vô hạn.

– Chẩn tế Cô hồn và phóng sanh, nghi thức Trai đàn Chẩn tế (đặc biệt là khoa nghi Chẩn tế) được thực hiện để ban phát thức ăn, thuyết pháp độ trì cho các vong linh cô hồn không nơi nương tựa. Đồng thời, nghi thức phóng sanh chim, cá cũng được cử hành nhằm nuôi dưỡng lòng từ bi.

Vài lời khép lại

Vu Lan là một trong những đại lễ quan trọng của Phật giáo nhằm tôn vinh chữ Hiếu và đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Vượt lên trên khuôn khổ nghi lễ tôn giáo, Vu Lan đã trở thành hoạt động văn hóa phổ biến, hướng con người đến những việc thiện lương, lòng biết ơn, đặc biệt là tri ân công đức dưỡng dục của cha mẹ, không chỉ dừng lại ở hiện tiền mà còn trải qua nhiều đời nhiều kiếp.