ALEXANDER ĐẠI ĐẾ VÀ ĐỨC PHẬT: MỘT SỰ TIẾN TRIỂN LIÊN VĂN HÓA

REBECCA WONG

CAO HUY HÓA dịch

 

Năm 1913, một nông dân trẻ người Pakistan tên là Mohammad đã tình cờ phát hiện một điều đáng chú ý khi đang đào đất để xây nhà mới. Khi đào được tượng một khuôn mặt bằng đá có nét đặc trưng của Hy Lạp, anh không hề biết rằng mình đã phát hiện ra quần thể đền thờ Phật giáo Hy Lạp cổ đại Jamal Gardi, nằm ở một khu vực từng được gọi là Gandhara.

Nhìn vào đôi mắt thần thánh của một vị thần Hy Lạp, Mohammad vô cùng kinh ngạc. Sau khi khai quật bức tượng, cha ông đã nhanh chóng tính lợi bằng cách bán nó cho một quân nhân Anh. Tuy nhiên, pho tượng này lại độc đáo – kiểu tóc bong bóng cuộn đặc trưng của Đức Phật, nhưng tóc lại gợn sóng như kiểu các anh hùng Hy Lạp. Ngày nay, hiện vật này được tôn vinh là một trong những pho tượng Phật giáo Hy Lạp cổ nhất từ triều đại Kushan (30–375 CN), được trưng bày một cách đầy tự hào tại Bảo tàng Victoria và Albert của London.

Ý nghĩa của khám phá này rất sâu sắc.

Trước hết, các bức tượng Gandhara đại diện cho những hình ảnh Đức Phật nhân dạng sớm nhất được biết đến. Trước đó, nghệ thuật Phật giáo là phi biểu tượng, được tượng trưng không phải bằng hình ảnh nhân hóa mà bằng các vật thể. Trong 600 năm sau

khi Siddhartha Gautama ra đời, hình ảnh của ngài không được khắc trên đá.

Thứ hai, Đức Phật mà chúng ta biết ngày nay sinh ra là một hoàng tử thuộc dòng dõi Shakya Ấn Độ. Tuy nhiên, bức tượng Phật đầu tiên được phát hiện có nhiều nét giống với khuôn mặt của người Hy Lạp hơn là người Ấn Độ. Điều này, gợi lên những câu hỏi thú vị về ảnh hưởng của văn hóa Hy Lạp đối với khu vực này, và thậm chí là của Alexander Đại đế.

Khi ngắm bức tượng Phật bí ẩn này, được phát hiện ở địa điểm cách thế giới của Đức Phật 1.900 km tại Lumbini và Bodh Gaya, tôi suy ngẫm không chỉ về Alexander Đại đế ảnh hưởng đến Phật giáo như thế nào, mà còn về Phật giáo đã ảnh hưởng đến Alexander Đại đế và Hy Lạp như thế nào?

Để đào sâu hơn vào ảnh hưởng của Phật giáo đối với Alexander, tôi đã tìm đến sự thông thái của Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Phật giáo của Đại học Hồng Kông, Giáo sư Georgios Halkias. Trong cuộc phỏng vấn Giáo sư Halkias, người cũng là đồng biên tập của Bách khoa toàn thư Phật giáo Oxford tôi đã đặt câu hỏi trực tiếp: “Liệu Alexander Đại đế có thể chịu ảnh hưởng của giáo lý Phật giáo không?”. Với nụ cười bí ẩn, vị học giả sinh ra ở Athens (Hy Lạp) trả lời sau một lúc suy ngẫm: “Một sự vắng mặt

Tượng Phật bằng đá phiến xám, Gandhara,

của bằng chứng vật chất

thế kỷ thứ 3 sau Công nguyên. Bảo tàng

không phải là bằng chứng

Nghệ thuật Châu Á Carlton Rochell,

New York, 2007. Ảnh của Rebecca Wong.

của không có”.

TRỞ VỀ GỐC

Trước khi Alexander đến Gandhara vào năm 327 TCN, Phật giáo đã có ở đây khoảng 200 năm, nhưng trong nghệ thuật chủ yếu được thể hiện thông qua các biểu tượng hơn là nhân dạng. Đức Phật được miêu tả thông qua các biểu tượng thiếu nét nhưng cao quý, chẳng hạn như dấu chân, một ngai trống, một cột lửa hoặc một cái lọng. Ngài cũng được miêu tả thông qua bốn biểu tượng huyền thoại về cuộc đời của Đức Phật: Một bông sen cho sự ra đời của Ngài, cây Bồ đề cho sự giác ngộ của Ngài, một bánh xe Pháp tượng trưng cho bài pháp đầu tiên và một bảo tháp tượng trưng cho Niết bàn hoặc viên tịch của Ngài.

Khi Alexander xâm lược Trung Á và tiểu lục địa Ấn Độ, ông đã mang theo một làn sóng ảnh hưởng của văn hóa Hy Lạp. Các nghệ sĩ và thợ thủ công Hy Lạp đã giới thiệu những hình ảnh chân thực về hình dạng con người, vải vóc phức tạp và sử dụng phối cảnh trong nghệ thuật và điêu khắc. Điều này dẫn đến sự phát triển của nghệ thuật Phật giáo – Hy Lạp, nơi Đức Phật lần đầu tiên được minh họa dưới hình dạng con người, bằng đá và kim loại, trong phù điêu và trên đồng tiền. Sự chuyển đổi nghệ thuật này đánh dấu một sự thay đổi đáng kể trong lịch sử biểu tượng Phật giáo.

Sự hợp nhất giữa truyền thống nghệ thuật địa phương của Hy Lạp và Ấn Độ-Aryan đã dẫn đến sự dung hợp văn hóa và là khởi đầu của nghệ thuật Hy Lạp-Phật giáo, thể hiện rõ trong việc mô tả các chủ đề Phật giáo bằng các quy ước nghệ thuật của Hy Lạp. Chẳng hạn, Đức Phật thường được miêu tả với các đặc điểm của Hy Lạp-La Mã, như mái tóc gợn sóng, nét biểu lộ thanh thản và áo choàng phủ.

Sự trao đổi văn hóa và nghệ thuật sau đó tiếp tục nảy nở dưới thời những người kế vị Alexander. Theo gương các tiểu vương của các thành trì Hy Lạp, những người bảo trợ hoàng gia cho nghệ thuật, các vị vua Ấn – Hy Lạp tiếp tục bảo trợ và duy trì các đặc điểm nghệ thuật độc đáo trong khu vực.

Các chiến dịch của Alexander đã thiết lập các tuyến đường bộ thương mại qua đế quốc Parthia và các thành phố Ấn-Hy Lạp, trước khi Trương Khiên (mất khoảng năm 114 TCN) mở ra các tuyến đường tơ lụa từ Trung Quốc khoảng 200 năm. Điều này, tạo điều kiện thuận lợi cho việc trao đổi không chỉ thương mại và vật liệu, mà còn cả nghệ thuật, văn hóa, tôn giáo và triết học. Không chỉ đơn thuần làm tăng đặc tính toàn cầu của Gandhara, các tuyến đường thương mại của Alexander còn là chất xúc tác cho sự truyền bá Phật giáo sang phương Tây.

Đi xa hơn, các biểu hiện nghệ thuật về Đức Phật và những câu chuyện cuộc đời của ngài theo phong cách Ấn-Hy Lạp đã giúp Phật giáo dễ tiếp cận và hấp dẫn hơn đối với nhiều đối tượng hơn, cả người dân địa phương Gandhara lẫn người Hy Lạp xa xứ. Trên hết, dân số đông đảo này nói nhiều ngôn ngữ: Gandhari, tiếng Phạn, tiếng Hy Lạp, tiếng Ba Tư cổ và nhiều phương ngữ khác.

Nghệ thuật có sức mạnh kỳ diệu vượt qua rào cản ngôn ngữ, kể những câu chuyện có thể vang vọng với cả người biết chữ và người mù chữ. Thông qua ngôn ngữ phổ quát của màu sắc và hình thể, nghệ thuật truyền tải những cảm xúc và chuyện kể mà mọi người đều có thể nắm bắt, thúc đẩy cảm giác về bình đẳng và số phận chia sẻ.

Cuối cùng, vì Alexander đã quen với thuyết đa thần của Hy Lạp và Ai Cập, liệu ông có thể tác động đến sự biến đổi trên đại chúng từ sự nhấn mạnh về “khổ hạnh như là triết học” (điều mà người Hy Lạp gặp phải khi họ nói về các nhà tu khổ hạnh khỏa thân) sang xu hướng sùng đạo tôn thờ không chỉ các bảo tháp mà còn cả hình ảnh thực sự của Đức Phật? Tôi cẩn thận không lặp lại sự phân đôi giữa Phật giáo Theravada và Đại thừa, nhưng chắc chắn đã có một số ảnh hưởng đến sự trỗi dậy của Đại thừa.

Dù thế nào đi nữa, “sự tương tác giữa người Hy Lạp và người Phật tử đã dẫn đến một điều gì đó tuyệt đẹp mà chúng ta biết đến là Phật giáo Đại thừa”, Giáo sư Halkias khẳng định.

Giáo sư Halkias kết luận:

Tôi lấy làm hấp dẫn với sự giao thoa giữa các nền văn hóa Hy Lạp và Ấn Độ, thế mà tôi không thể giúp được gì ngoài suy xét. Liệu khuôn mặt của Alexander có thực sự là hình mẫu ban đầu cho những bức tượng Gandhara đầu tiên không? Alexander có chắc chắn nghĩ rằng mình là một vị thần, khi tuyên bố vị thánh ra đời? Ông có đáng hổ thẹn về những gì chúng ta ngày nay gọi là cosplay (đóng vai) hoặc hóa thân nhập vai hành động trực tiếp, giả dạng căn tính và đặc điểm của nhiều vị thần khác nhau ở các vùng mà ông chinh phục?

Ông đã có bài bản cân nhắc thận trọng để nâng tầm hợp pháp và di sản của mình bằng cách liên kết với sức mạnh thần thánh. Sau khi ông qua đời, ông thường được tôn thờ như một vị thần, với những ngôi đền được xây dựng để tôn vinh ông. Ngay cả ngày nay ở Trung Á vẫn có những bộ lạc tuyên bố là hậu duệ của Alexander và hát những sử thi chứa đựng những ký ức xa xưa về các cuộc chinh phạt của ông.

Sự cuồng vọng của Alexander thường được thể hiện rõ ràng. Ông đã đặt tên cho hơn 70 thành phố là Alexandria. Có những tác phẩm chạm khắc trên đá mô tả ông là thần bảo vệ Vajrapani (Đại Thế Chí Bồ tát). Đây là thời kỳ xuất hiện nhiều vị Bồ tát hơn, mang đến hình thức cho Đại thừa ban đầu. Tôi tưởng tượng rằng sẽ không thể nào nghĩ ra được về ông nếu ông chọn bất kỳ hình ảnh nào khác ngoài chính mình như là Đức Phật toàn năng. Điều chúng ta biết chắc chắn là sự kết hợp giữa truyền thống Hy Lạp và Phật giáo đã làm phong phú sâu sắc cho cả hai nền văn minh và để lại di sản lâu dài trong âm nhạc, nghệ thuật, triết học và văn hóa. Đây là một lĩnh vực nghiên cứu mà tôi háo hức mong đợi nhiều khám phá hơn.

Nguyên tác:

“Alexander the Great and the Buddha: A Cross-Cultural

Evolution”

, đăng trên Tạp chí

Phật giáo Buddhist Door Global

(BDG),

16/01/2025. Tác giả Rebecca Wong là Biên tập viên của BDG.