PHẬT PHÁP LÀ CON ĐƯỜNG TỈNH THỨC

MINH QUANG

 

Thế kỷ XXI mở ra không chỉ bằng những phát minh kỹ thuật, mà bằng một sự chuyển dịch sâu xa trong đời sống con người. Công nghệ số len vào từng hơi thở sinh hoạt, định hình cách con người suy nghĩ, giao tiếp, yêu thương và khổ đau. Giữa dòng chảy ấy, Phật pháp không đứng ngoài, cũng không bị cuốn trôi, mà lặng lẽ hiện diện như một mạch nguồn tỉnh thức âm thầm và bền bỉ.

Giáo pháp của Đức Phật không đề cập đến những hệ lụy hay hiệu ứng tích cực từ internet hay trí tuệ nhân tạo. Trong hệ thống giáo pháp đó chỉ thẳng gốc rễ của bất an hay hạnh phúc nơi con người trong mọi thời đại chính là “Tâm”. Khi tâm còn tham, sân, si, thì dù sống ở rừng sâu hay giữa thành phố thông minh, khổ đau vẫn sinh khởi. Khi tâm có tỉnh thức, có chánh niệm và trí tuệ soi sáng, thì ngay giữa thế giới số hóa, con người vẫn có thể an trú và giải thoát.

Con đường tỉnh thức

Trong mọi thời đại, con người vẫn đối diện với sinh, già, bệnh, chết, vẫn đi qua mất mát chia ly và những điều không như ý. Thời nay, chúng ta đang sống trong một thời đại mà mọi thứ đều được số hóa, nhịp sống tăng dần với cường độ khó kiểm soát. Trong đó, có những nỗi buồn không thể chia sẻ, có những hoài nghi về chính mình, đôi lúc cảm thấy con đường tu sao quá gian nan trong niềm trống vắng lẻ loi. Phật pháp không phủ nhận những cảm xúc đó, cũng không yêu cầu ta phải mạnh mẽ ngay lập tức. Phật pháp chỉ khuyên bảo chúng ta dừng lại một nhịp ngay trong dòng chảy đó, rồi nhìn thẳng vào những gì đang hiện hữu để gọi đúng tên nó, học cách ở yên với nó bằng sự tỉnh giác, bằng chánh niệm và lắng nghe để thấu hiểu.

Trong sự đối diện kịp thời bằng sự chân thành nhất, khi đó chúng ta sẽ bắt đầu hiểu rằng, trong đời sống ngắn ngủi này không có gì gọi là lạc hay khổ cả, không có gì là nhất định. Khi nhìn thấu suốt mọi hiện tượng đến đi, chúng ta sẽ nhận ra tất cả đều là những người thầy vô hình dạy ta về bài học vô thường vô ngã. Thật ra, Phật pháp không hứa hẹn một cuộc đời không sóng gió, nhưng chỉ ra cách để chúng ta đi qua sóng gió mà không đánh mất chính mình.

Khi hiểu Phật pháp là con đường tỉnh thức, chúng ta bắt đầu quay về chăm sóc đời sống tâm linh chính mình. Mỗi hơi thở chánh niệm, mỗi bước chân tỉnh thức, mỗi lần nhận diện một cảm xúc dù an hay bất an, đều là những bước rất nhỏ nhưng rất thật trên con đường giải thoát. Vì thế, Phật pháp không cao siêu, không xa vời, cũng không nằm ngoài đời sống thường nhật. Phật pháp sẽ có mặt trong cách chúng ta lắng nghe một lời nhắc nhở, chấp nhận một thiếu sót của bản thân, trong cách ta mỉm cười với chính mình khi nhận ra sự vụng về thiếu sót. Và đây là cách chúng ta học làm bạn với chính mình trước khi học cách lợi ích cho người.

Tỉnh thức là một tiến trình sống, được nuôi dưỡng bằng kiên nhẫn, thành thật và từ bi với chính mình, trải lòng bao dung với người. Phật pháp không trao cho ta một niềm tin để bám víu, mà trao cho chúng ta một ngọn đèn trí tuệ để tự mình bước đi giữa những đổi thay của cuộc đời.

Giá trị cốt lõi của Phật pháp

Nếu nền tảng căn bản của đạo Phật là Giới và Luật; nếu như giáo lý căn bản của đạo Phật là Tứ Diệu Đế và Thập Nhị Nhân Duyên; nếu như pháp hành căn bản của đạo Phật là Tứ Niệm Xứ, là Bát Chánh Đạo, cùng các Phẩm Trợ Đạo khác; nếu như mấu chốt duy nhất để khẳng định tính chánh thống của đạo Phật là Tam Pháp Ấn, thì giá trị cốt lõi của đạo Phật chính là sự Giác ngộ và Giải thoát.

Song, để giác ngộ thì phải có trí tuệ; để giải thoát thì phải có đủ từ, bi, hỷ, xả; bởi nếu từ bi mà không hỷ xả, khi gặp chướng duyên dễ sinh chấp ngã. Và để đạt được giác ngộ và giải thoát thì trước tiên phải tỉnh thức. Tất cả phương tiện diệu dụng trong Phật pháp cũng chỉ cốt để tập trung vào mục tiêu đạt được giá trị cốt lõi này.

Giữa muôn vàn biến động của thời đại, Phật pháp vẫn giữ được sức sống bền bỉ, bởi vì cốt lõi của giáo lý không nằm ở hình thức, nghi lễ hay phương tiện truyền đạt, mà nằm ở ba phẩm chất mang giá trị nuôi dưỡng và tăng trưởng thiện nghiệp, giải phóng phiền não khổ đau của con người: Đó là Từ bi, Trí tuệ và Tỉnh thức.

Từ bi là nền tảng đạo đức của đời sống tu học

Từ bi không đơn thuần là một cảm xúc thương xót nhất thời, mà là cội rễ đạo đức và năng lực chuyển hóa sâu xa của đời sống tu học. “Từ” là khả năng ban vui, mang lại an lành. “Bi” là khả năng cảm nhận, muốn người vơi bớt khổ đau. Từ và bi được nuôi dưỡng song hành. Người tu không chỉ tránh gây tổn hại, mà

còn chủ động kiến tạo những điều kiện lành cho sự sống chung quanh. Nhờ từ bi, người con Phật không chỉ tự cứu bản thân bằng con đường tỉnh thức mà còn hướng đến tha nhân bằng sự lắng nghe cảm thông và thấu hiểu.

Trong đời sống hiện nay, mọi xung đột, dù lớn hay nhỏ, nếu được tiếp cận bằng tâm từ bi, thì đều có khả năng được chuyển hóa. Không có từ bi, giới luật dễ trở thành hình thức; có từ bi, giới luật sẽ trở thành biểu hiện sống động của tình thương có trí tuệ. Đối với người học Phật, từ bi chính là nền móng của việc giữ gìn giới luật.

Tuy nhiên, việc thực tập từ bi cần được bắt đầu từ chính mình. Nhiều người bước vào đời với lý tưởng rất đẹp, nhưng lại mang theo sự khắt khe, tự trách và áp lực mình phải luôn hoàn hảo. Khi thiếu vắng từ bi với bản thân, sự tu tập dễ trở thành căng thẳng, dẫn đến mệt mỏi nội tâm hoặc thối chí âm thầm. Từ bi với chính mình không phải là buông chiều hay dễ dãi, mà là hiểu và chấp nhận tiến trình tu tập tự nhiên của thân tâm, bởi chúng ta có những giai đoạn tinh tấn, nhưng cũng có khi mệt mỏi chùng xuống; có lúc an ổn, cũng có lúc đầy nghi hoặc. Khi chúng ta nhìn những trạng thái ấy bằng con mắt từ, không phán xét, không phủ nhận, thì nội lực tu tập sẽ được nuôi dưỡng âm thầm nhưng bền vững.

Từ, bi, hỷ, xả là bốn đức hạnh cao thượng mà người học Phật cần huân tập, bởi nhờ đó mới có thể diệt trừ tâm bất thiện vốn tiềm ẩn trong mỗi bản thân, giúp chúng ta sống trong niềm an lạc ngay trong đời sống thời đại số. Đây là cách sống cao thượng, giúp chúng ta thoát khỏi vòng thị phi nhân ngã, lợi danh trong đời thường và cả trên không gian mạng, vươn đến một đời sống nội tâm an bình.

Trong thời đại số, người học Phật cần thể hiện tâm từ bi trong việc nuôi dưỡng một không gian an lành. Phẩm hạnh từ bi có một vai trò đặc biệt trong việc tạo dựng bầu khí an lành cho

cộng đồng. Khi chúng ta hiện diện trên không gian số bằng tâm từ bi thể hiện qua sự mềm mại dịu dàng nhưng vững chãi, khiêm cung nhưng không yếu đuối, thì chính năng lượng ấy giúp làm dịu đi những căng thẳng, đối kháng và cực đoan vốn rất phổ biến trong môi trường mạng.

Trí tuệ là ánh sáng soi đường giải thoát

Nếu từ bi là trái tim của con đường tu học, thì trí tuệ chính là ánh sáng soi đường đưa hành giả ra khỏi mê lộ khổ đau. Trí tuệ trong Phật giáo là ánh nhìn thấu suốt. Trong ánh nhìn đó, người học Phật sẽ thấy biết đúng như thật về bản chất vô ngã và vô thường của thân, tâm và thế giới.

Khi thấy rõ bản chất duyên sinh của các pháp, người tu không còn bám víu, không còn bị lôi kéo bởi những ảo tưởng về cái “tôi” và cái “của tôi”. Trong thời đại số, trí tuệ càng trở nên thiết yếu. Khi thông tin tràn ngập, thật giả lẫn lộn, trí tuệ giúp người tu không bị cuốn theo số đông, hay lượng thông tin, mà quay về chất lượng của sự hiểu biết. Đó là, không phải thấy nhiều, nghe nhiều, mà là hiểu sâu vấn đề trên nền tảng tam pháp ấn.

Trí tuệ Phật giáo luôn gắn liền với sự chuyển hóa khổ đau cụ thể trong đời sống hằng ngày, bởi “Trí” trước hết là khả năng hiểu đúng về chính mình, hiểu căn cơ mình, hiểu tập khí nơi mình, hiểu những giới hạn thân tâm để không ép mình quá sức, nhưng cũng không buông xuôi dễ dãi. Nhờ có “Trí”, người học Phật biết tự điều chỉnh sự tinh tấn cho phù hợp, không rơi vào hai cực đoan là khổ hạnh cực đoan hay hưởng thụ buông lung. Khi có “Tuệ”, người học Phật sẽ nhận ra mỗi người có nhân duyên, thời điểm và con đường riêng. Thấy được điều ấy, tâm ganh tỵ, tự ti hay kiêu mạn dần lắng xuống, nhường chỗ cho sự an ổn và vững chãi.

Khi có trí tuệ, người tu sẽ biết dừng lại trước khi phản ứng, biết soi sáng cảm xúc trước khi hành động, và biết quay về nội

tâm thay vì tìm kiếm sự bảo chứng từ bên ngoài. Giữa môi trường truyền thông và công nghệ náo động phức tạp hiện nay, phẩm chất trí tuệ còn là khả năng sử dụng phương tiện mà không đánh mất mình, không để khen hay chê bên ngoài trở thành thước đo giá trị bản thân. Khi trí tuệ được nuôi dưỡng, người tu có thể đi giữa thế gian mà không bị thế gian cuốn trôi. Chính nhờ có trí tuệ và tâm từ bi, người học Phật mới không trở thành người quan sát lạnh lùng, cũng sẽ không rơi vào cảm tính hay vô cảm trước những biến động thời cuộc và khổ đau nhân thế. Và cũng nhờ trí tuệ, người học Phật sẽ nhận ra đạo Phật không phải tín ngưỡng thuần túy mà đích thực đây chính là con đường tỉnh thức.

Tỉnh thức và chánh niệm là nền móng của mọi

thực hành

Tỉnh thức là động cơ và cũng là điều kiện tốt nhất để mọi hạt giống thiện lành có thể nảy mầm. Không có tỉnh thức, từ bi dễ trở thành cảm tính, trí tuệ dễ rơi vào khô cứng. Chỉ khi tỉnh thức có mặt, thì người tu mới thật sự thấy được, sống được với những gì mình đang học, đang hành.

Tỉnh thức không phải là điều gì cao siêu hay xa rời đời sống thường nhật, mà nó bắt đầu từ những điều rất nhỏ, thở biết mình đang thở, đi biết mình đang đi, rửa bát biết mình đang rửa bát… Cảm xúc đang khởi lên, liền biết ngay cảm xúc đang dấy khởi. Giữa nhịp sống nhanh của thời đại số, chính sự có mặt trọn vẹn trong từng khoảnh khắc sẽ giúp tâm chúng ta không bị cuốn trôi, như lời Đức Phật dạy: “Đây là con đường độc nhất đưa đến thanh tịnh cho chúng sanh, vượt khỏi sầu bi, diệt trừ khổ ưu, thành tựu chánh trí, chứng ngộ Niết-bàn đó là Tứ Niệm Xứ”

Trung Bộ Kinh

MN.10, Kinh

Tứ Niệm Xứ

(Satipatthana Sutta) hay Kinh

Bốn Nền Tảng

Chánh Niệm

và Kinh

Trường Bộ

số DN.22 – Kinh

Đại Tứ Niệm Xứ

; Việt dịch HT. Thích Minh Châu, NXB Tôn Giáo, 2013.

Tỉnh thức không chỉ là một phương pháp mà là con đường xuyên suốt toàn bộ đời sống tu học. Người học Phật không chỉ tỉnh thức trong thời khóa, mà còn tỉnh thức trong lao tác, trong học tập, trong giao tiếp và cả khi tiếp xúc với công nghệ.

Trong thời đại số, sự thiếu tỉnh thức thường biểu hiện rất tinh vi, như cầm điện thoại mà vẫn đi tìm nó; lướt mạng tìm thông tin giúp mình bình an, nhưng tâm lại bất an; nghe nhiều, nhưng không thật sự hiểu; nói nhiều, nhưng không chạm đến tâm người… Khi thiếu tỉnh thức, người ta dễ đánh mất khả năng quay về, để rồi dù ở một nơi yên bình mà tâm thì vẫn không ngừng rong ruổi…

Sự tỉnh thức sẽ giúp chúng ta luôn chú tâm vào những đổi thay đang xảy ra bên trong thân và tâm của ta và ở thế giới xung quanh ta. Đó là sự chú tâm trực tiếp vào cái đang xảy ra trong từng khoảnh khắc hiện tại; an trú một cách thư thái vào sự tỉnh giác, hòa mình vào những sự kiện ngay trong khi chúng đang diễn ra mà không bị đồng hóa. Ở đó, chúng ta sẽ không còn để tâm mình lạc vào những gì đã xảy ra trong quá khứ và những gì sẽ diễn ra trong tương lai.

Sự tỉnh thức sẽ giúp chúng ta thấu suốt vạn pháp vốn vô thường, khổ, vô ngã, giúp chúng ta thoát ra khỏi dục vọng muốn nắm giữ những sự vật và sự cố chấp sai lầm về thân tâm và thế giới. Nếu chúng ta thực hành bằng tâm nhiệt thành không gián đoạn, thì có thể đạt được sự giác ngộ giải thoát ngay trong hiện tại.

Quan trọng hơn, tỉnh thức và chánh niệm không chỉ khẳng định sự có mặt của mình ngay đây, vào lúc này, mà còn là cam kết của người tu thể hiện sự tôn trọng tánh linh của chính mình và của tha nhân một cách trọn vẹn.